BUDDHA - CHÁNH NIỆM VỀ THỌ

 

CHÁNH NIỆM VỀ THÂN THỌ TÂM PHÁP

Hỏi về quán Thọ (Chánh Niệm về Thọ) trong Kinh điển

HỎI

Thưa sư trong kinh Tứ Niệm xứ có nhắc tới trong phần quán thọ:

“Nầy các Tỳ Khưu; như thế nào là; quán thọ trong thọ?

Người tu tập ấy:

Khi cảm thọ lạc; sáng suốt biết rõ: đang cảm thọ lạc

Khi cảm thọ khổ sáng suốt biết rõ: đang cảm thọ khổ.

….”

Như vậy khi mình thực tập quán các cảm thọ (cảm giác) thì sư có hướng dẫn là mình chỉ chú tâm ghi nhận các cảm giác và dừng lại ở đó không khởi lên ý thức phân biệt, phán xét, phân tích xem nó khó chịu hay dễ chịu, không có thái độ tham sân si với cảm giác đó để trải nghiệm tâm trống rỗng, giải thoát.

Con xin sư khai sáng con thêm về phần này ạ. Con xin cảm ơn sư.

THIỀN SƯ NGUYÊN TUỆ ĐÁP

Hãy học một khoá 9 ngày có đầy đủ Pháp học, Pháp hành, Pháp thành rồi mới hiểu được câu: Khoan vội tin cũng khoan vội bác bỏ kể cả những điều trong kinh điển, kể cả những điều trong kinh điển được đa phần chấp nhận, được các vị thượng toạ, hoà thượng khẳng định đó là lời Phật dạy.

Ngay câu trích dẫn đầu tiên có trong kinh điển:

Khi cảm thọ lạc; sáng suốt biết rõ đang cảm thọ lạc

Khi cảm thọ khổ, sáng suốt biết rõ đang cảm thọ khổ…

Đây không hiểu là cái sai của kinh điển, của người kết tập hay cái sai của người dịch. Vì sao? Vì đây là cái biết bình thường của một người bình thường đang xảy ra hàng ngày trong đời sống nhân loại. Theo văn và nghĩa của các câu này thì sáng suốt biết rõ là khi tỉnh táo, không buồn ngủ, hôn trầm rã rượi thì lúc đó ai ai cũng sáng suốt biết rõ đang cảm nhận lạc hay khổ. Một người bình thường về đầu óc thì khi có lạc hay khi có khổ thì họ đều biết rõ. Chỉ có những người bất thường, đầu óc có vấn đề hay bị bại não mới không sáng suốt biết rõ, mới đảo ngược khi cảm nhận lạc thì cho là khổ, khi cảm nhận khổ lại cho là lạc. Vậy thì chỉ khi một người bất bình thường thấy khổ thì cho là lạc, thấy lạc cho là khổ mới phải dạy cho người đó tu tập: cảm thọ lạc phải sáng suốt biết rõ đây là thọ lạc…

Vậy có phải Giáo pháp Đức Phật là để dạy cho người bất bình thường chứ không phải cho người bình thường?

Câu đó phải là như thế này:

– Khi có thọ lạc TUỆ TRI thọ lạc

– Khi có thọ khổ TUỆ TRI thọ khổ.

Và TUỆ TRI thọ lạc, thọ khổ, thọ bất khổ bất lạc là như thế nào thì phải theo tiến trình Văn – Tư – Tu, phải bắt đầu từ sự tuệ tri câu nói : “Này các Tỷ kheo, Như Lai nhờ tuệ tri sự sinh diệt của Thọ, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của Thọ mà Như Lai giải thoát hoàn toàn không còn chấp thủ”.

Quán thọ nơi thọ là quán sát và tuệ tri thọ khi Cảm thọ (Cảm giác) đó đang có mặt, đang hiện hữu để THẤY và BIẾT CẢM THỌ với Tỉnh Giác và Chánh Kiến:

– Với Chánh Niệm về thân: sẽ kinh nghiệm chỉ có tâm biết trực tiếp (trực giác) GHI NHẬN THUẦN TUÝ đối tượng (Cảm thọ) mà không có tâm ý thức (tâm nhận thức) nên không suy nghĩ, tìm hiểu, nhận xét, đánh giá, phân biệt, không thích ghét, không khổ vui. Đây là TỈNH GIÁC với đối tượng.

– Với Chánh Niệm về Thọ, về Tâm, về Pháp thì sau khi Ghi nhận đối tượng với Tỉnh Giác, Chánh Kiến sẽ khởi lên sẽ TUỆ TRI đối tượng được Ghi nhân đó là Cảm thọ (Cảm giác) do Căn Trần tiếp xúc mà phát sinh, nó là Tâm chứ không phải Vật, nó Vô thường, Vô chủ Vô sở hữu, nó có Vị ngọt (phân biệt Lạc thọ, Khổ thọ, Bất khổ bất lạc thọ), có sự nguy hiểm và sự xuất ly.

Chánh kiến thì vẫn PHÂN BIỆT là thọ gì, do căn trần nào tiếp xúc mà phát sinh… nhưng không còn phát sinh tham sân si.

Lộ trình tâm khi Niệm Thân, Thọ, Tâm, Pháp

HỎI

Thưa Sư, Sư có giải thích lộ trình tâm của Bát chánh đạo là: XÚC – [Thọ – Tưởng] – Chánh Niệm – Chánh tư duy – Chánh tri kiến. Vậy con có thể hiểu rằng từ Chánh Niệm có thể phát sinh Chánh tư duy và Chánh tri kiến luôn mà không cần trải qua Chánh tinh tấn và Chánh Định (tỉnh giác) đúng không ạ? Mong Sư và các Đạo hữu hoan hỷ chỉ dạy!

THIỀN SƯ NGUYÊN TUỆ ĐÁP

Bát chánh đạo gồm có 2 phần ĐỊNH và TUỆ. Viết gộp cho dễ hiểu là:

XÚC – [Thọ – Tưởng ] – Chánh Niệm – Chánh tinh tấn – Chánh định – (Tỉnh giác) – Chánh tư duy – Chánh tri kiến – Như lý tác ý – {Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng}

Nhưng nó gồm 2 lộ trình gồm :

• Niệm Thân thì nội dung của Chánh Niệm là Nhớ đến Tích cực CHÚ TÂM GHI NHẬN cảm giác toàn thân nên lộ trình khi đó là:

XÚC – [Thọ – Tưởng ]- Chánh Niệm – Chánh tinh tấn – Chánh định – (Tỉnh giác) (1)

• Niệm Thọ, Tâm, Pháp có nội dung là Quán sát Thọ, Tâm, Pháp để TUỆ TRI các đối tượng đó nên có lộ trình:

XÚC – [Thọ – Tưởng ] – Chánh Niệm – Chánh tư duy – Chánh tri kiến – Như lý tác ý – {Chánh ngữ, chánh nghiệp – Chánh mạng} (2)

Khi Niệm thân chỉ có lộ trình tâm thứ nhất, chỉ GHI NHẬN đối tượng.

Khi Niệm Thọ, Tâm, Pháp phải có 2 lộ trình:

• Lộ trình (1) GHI NHẬN đối tượng;
• Lộ trình (2) TUỆ TRI đối tượng.

HỎI TIẾP: Vậy muốn phát sinh TUỆ vẫn phải có ĐỊNH. Vì vậy vẫn trải qua lộ trình Chánh Niệm – Chánh Tinh tấn – Chánh Định. Rồi mới đến Chánh Niệm – Chánh Tư duy – Chánh Tri kiến. Con hiểu như thế có đúng không thưa Sư?

THIỀN SƯ NGUYÊN TUỆ ĐÁP: Đúng vậy, nhưng Định và Tuệ vẫn là hai lộ trình độc lập, không phải là Định phát Tuệ.

Thực hành Chánh Niệm trong đời sống

HỎI

Thưa sư, trong trạng thái Chánh Niệm tỉnh giác, ta không khởi lên tưởng và hành, thì làm cách nào để ta phân tích suy nghĩ liên tưởng để thực hiện các công việc ạ? Xin sư chỉ dạy ạ.

Ví dụ như khi viết kịch bản phim, ta cần phải tưởng tượng ra nhân vật chính phụ, suy nghĩ về cách nhân vật tương tác với nhau.

THIỀN SƯ NGUYÊN TUỆ ĐÁP

Khi thực hành Chánh Niệm Tỉnh giác trong cuộc sống thì khoảng 80% đối tượng chỉ có tâm biết Tỉnh giác ghi nhận đối tượng và 80% lộ trình tâm này không có tâm biết ý thức nên không phát sinh thái độ, lời nói, hành động với đối tượng. Lúc đó chỉ thấy, nghe, cảm nhận đối tượng thôi, không có gì nữa. Nhưng vẫn còn 20% đối tượng nổi trội và lúc đó lộ trình tâm có ý thức khởi lên để biết đối tượng đó là cái gì, tính chất ra sao nên vẫn phát sinh lời nói hành động với đối tượng nhưng không có tham sân chi phối. 20% lộ trình tâm này vẫn có suy nghĩ vừa đủ để làm tốt các công việc của mình, không có suy nghĩ linh tinh, vô ích đưa đến tham sân phiền não. 20% suy nghĩ này vẫn có thể hình dung (tưởng ra) công việc kế tiếp để làm tiếp mà không bị cuốn trôi vào nó như Bát tà đạo trước đây miễn là vẫn nhớ được xiết chặt răng lưỡi, không quên cảm giác trên thân.

Khi viết kịch bản phim sẽ xảy ra 2 trường hợp:

1- Viết với Bát chánh đạo thì vẫn xiết chặt răng lưỡi và vẫn hình dung (tưởng ra) tiến trình câu chuyện và suy nghĩ dẫn dắt câu chuyện như thế nào để người xem dễ nhận thức đúng vấn đề, thấy đúng sự thật, không có thích ghét vấn đề… Viết với Bát chánh đạo là để chấm dứt tham – sân, cho nên câu chuyện hình dung ra phải khác với phim ảnh thường ngày.

2- Viết với Bát tà đạo thì cũng hình dung ra câu chuyện nhưng suy nghĩ phải viết như thế nào để người xem thích nhân vật này, ghét nhân vật kia, thích ghét mà càng lớn thì càng hay. Viết mục đích để tăng trưởng tham sân thì đương nhiên không thể thực hành Bát chánh đạo mà viết được.

HỎI

Con thưa Sư cho con hỏi. Khi 1 người học Bát Chánh Đạo sẽ có thông tin minh do nghe giảng. Thông tin đó được lưu lại. Khi có lộ trình tâm sinh khởi thì niệm khởi lên nhớ lại những gì đã được học đó nhưng con cảm thấy cũng không phải lúc nào như thế cũng cho ra chánh ngữ, chánh nghiệp chánh mạng. Mà con thấy vẫn có tà kiến. Ví dụ: có những lúc con giải thích, hay trình bày cho người khác hiểu về những gì đã học nhưng vẫn thấy có sân kiểu như “cố gắng nói cho người khác hiểu” điều đó. Mặc dù những gì con nói là về Lý duyên khởi, hay Tứ thánh đế…..Con muốn hỏi sư tại sao cũng là nhớ lại Văn tuệ đó nhưng lại vẫn phát sinh bát tà đạo như vậy, mà con được học nhớ lại điều được học là Chánh Niệm mà Chánh Niệm thì lộ trình tâm phải là Bát Chánh Đạo mới đúng chứ ạ!

Mong Sư chỉ cho con cách để làm sao không bị như vậy. Con cảm ơn Sư.

THIỀN SƯ NGUYÊN TUỆ ĐÁP

Niệm là nhớ lại điều đã học, đã được lưu vào bộ nhớ nhưng Niệm lại có 2 loại: Tà niệm và Chánh Niệm trên lộ trình tâm Bát tà đạo và Bát chánh đạo.

Tà niệm vẫn kích hoạt các thông tin Minh đã học nhưng nó bị NHUỐM MÀU CHẤP NGÃ nên vẫn có tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng do CHẤP NGÃ nơi Tà tri kiến. Biểu hiện quan trọng của Bát tà đạo là có Tà định phát sinh do sự Chú tâm liên tục TẬP TRUNG vào một đối tượng. Cụ thể khi nói với người đó thì Chú tâm liên tục tập trung vào người đó và QUÊN THÂN.

Chánh Niệm kích hoạt thông tin Minh đã học nhưng KHÔNG BỊ NHUỐM MÀU CHẤP NGÃ nên có chánh ngữ… khi lộ trình đó là Bát chánh đạo. Biểu hiện của Bát chánh đạo là có Chánh định phát sinh do Chú tâm liên tục nhưng không tập trung bởi có Chú tâm không tầm không tứ. Cụ thể vẫn chú tâm có tầm có tứ vào đối tượng đang nói chuyện nhưng có chú tâm không tầm không tứ cảm giác toàn thân. Nghĩa là khi nào mà có chú tâm cảm giác toàn thân đồng thời (đan xen) các đối tượng khác, lúc đó không quên thân thì có Chánh Niệm, Bát chánh đạo.

Vì vậy khi nào cũng xiết chặt răng lưỡi chú tâm cảm giác toàn thân, KHÔNG QUÊN THÂN thì Văn tuệ lưu trong bộ nhớ mới thành Tu Tuệ.

HỎI

Dạ thưa Sư! Con xin hỏi sư về tâm. Con hiểu như sau: nếu có tâm tham sinh khởi, thì mình khởi nên chánh kiến là (quán pháp) sự sinh diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly của thọ để không còn dính mắc hay ràng buộc vào đối tượng. Nhưng khi tâm sân sinh khởi mà là đối tượng nguy hiểm như ta bị con chó xông tới để cắn thì khi ấy quán như thế nào ạ? Để không dính mắc và ràng buộc vào đối tượng ạ. Con xin Sư khai thị ạ!

THIỀN SƯ NGUYÊN TUỆ ĐÁP

Khi đối diện con chó dữ mà tâm sân, sợ hãi khởi lên thì sẽ phát sinh phản kháng lại con chó trong hoảng loạn, sợ hãi và tìm cách để tự vệ, bảo vệ thân thể không để con chó cắn mình. Và kết quả có lúc thành công cũng có lúc bị chó cắn.

Khi đối diện chó dữ mà có Chánh Niệm thì Chánh kiến sẽ tự động khởi lên. Do Chánh kiến mà không sợ hãi, không hoảng loạn nên sẽ sáng suốt, sẽ quan sát xung quanh, sẽ tìm ra cách hữu hiệu để đối phó với con chó để nó không cắn được, không phát sinh Khổ thọ. Chánh kiến lúc này vẫn là những tri thức kinh nghiệm đã học hỏi, đã tích lũy từ lúc nhỏ đến giờ để đối phó với con chó nhưng không còn Vô minh, Chấp ngã. Tuy những tri thức kinh nghiệm này cũng từ kho chứa nhưng khi Bát tà đạo bị nhuộm màu Vô minh, chấp ngã, lo sợ, tức giận thì Tà niệm không nhớ được đầy đủ còn khi Bát chánh đạo không có lo sợ, tức giận nên nhớ được đầy đủ nên tìm ra giải pháp hữu hiệu hơn. Bát tà đạo có thể cố ý giết chết con chó, Bát chánh đạo đôi khi vẫn có thể làm chết con chó nhưng KHÔNG CỐ Ý. Bát chánh đạo bình tĩnh, không lo sợ, không tức giận đối phó với con chó tốt hơn Bát tà đạo, có lúc không bị cắn, có lúc vẫn bị cắn nhưng nếu bị cắn vẫn không sợ hãi, không tức giận.

Ai đã từng đối diện với hoàn cảnh giống hệt hoặc tương tự mà cư xử với tâm Bát chánh đạo hãy chia sẻ kinh nghiệm của mình cho mọi người tham khảo.

Hãy tu tập cho thuần thục rồi khi đối diện với hoàn cảnh khắc nghiệt thì Chánh Niệm – Chánh kiến sẽ TỰ ĐỘNG KHỞI LÊN chứ không phải lúc đó suy nghĩ quán như thế nào. Chánh kiến vẫn sử dụng các tri thức kinh nghiệm đã học hỏi, đã tích lũy trong bộ nhớ nhưng được thanh lọc khỏi Vô minh, chấp ngã.